Program prezentacji
  1. Komentarz teologiczny
    O. dr Adam Sikora OFM

  2. Komentarz językoznawczy
    Prof. dr hab. Bogdan Walczak



  3. Szëmi morze /sł. J.Trepczyk
    i S. Bieszk, muz. J. Trepczyk/, Wesołô nowina /sł. S. Fikus, muz. K. Guzowski/

  4. Biblia Kaszubska cz.1
    Danuta Stenka

  5. Kolęda szewskô / sł. lud., muz. K. Guzowski/
    Jezu ostaw szopę, Czemu nie nad naszym morzem? / sł. i muz. A. Pepliński/

  6. Biblia Kaszubska cz.2
    Danuta Stenka

  7. 7. Dzecątko sę narodzëło
    /sł. L. Roppel, komp. nieznany/ W stajeneczce /sł. i muz. A. Pepliński/

  8. Biblia Kaszubska cz.3
    Danuta Stenka

  9. 9. Dzecątko sę narodzëło
    /sł. L. Roppel, muz. K. Guzowski/, Bibi, bibi /sł. i muz. J. Trepczyk/

  10. Biblia Kaszubska cz.4
    Danuta Stenka

  11. Pastuszkowie w polu spalë
    / sł. i muz. A. Pelpliński/ Spiéwta ptôszczi /sł. L. Roppel, muz. W. Frankowska/

  12. Biblia Kaszubska cz.5
    Danuta Stenka



Biblia Kaszubska

Komentarz teologiczny

W obecnej edycji Verba Sacra, w nawiązaniu do aktualnie przeżywanego okresu liturgicznego, zostaną zaprezentowane fragmenty Nowego Testamentu, określane jako Ewangelie Dzieciństwa, a poprzedzi je Prolog Janowej Ewangelii - Hymn o odwiecznym pochodzeniu Słowa.
Ewangeliami Dzieciństwa określa się w kołach egzegetów katolickich dwa pierwsze rozdziały Ewangelii według św. Mateusza i Ewangelii według św. Łukasza. Pod względem literackim określa się je właśnie jako ewangelie, bo chociaż istnieją w nich pewne podobieństwa do midraszów i haggad, znanych z literatury judaistycznej, to nie przynależą ani do jednych, ani do drugich. Nie mamy tu też do czynienia z kronikarskim zapisem wydarzeń, ale nie są to też legendy czy nawet traktaty teologiczne. Tworzą one swoisty gatunek literacki. A sam termin ewangelia zbliża się w tym przypadku do swego oryginalnego znaczenia w klasycznym języku greckim: oznacza dobrą nowinę o narodzeniu się nowego władcy. W Ewangeliach jest Nim Jezus Chrystus, Syn Boży, Zbawiciel świata.
Ewangelie Dzieciństwa w wersji Mateuszowej i Łukaszowej są odbiciem dwóch różnych, starożytnych, cieszących się dużym autorytetem tradycji. W odmienny sposób przedstawili oni tajemnicę Wcielenia, gdyż z pewnością każdy z nich dysponował odmiennym materiałem źródłowym, a dalsze różnice między nimi wpłynęły zarówno z odmienności celu jak i różnych koncepcji teologicznych. Mateusz wykorzystał najprawdopodobniej tradycję betlejemską, stwarzając opis widziany i przeżywany oczami Józefa, a Łukasz, tradycję nazaretańską, przekazując opis widziany sercem Maryi. Przypuszczać można, że obaj ewangeliści byli w posiadaniu jakichś przekazów już spisanych. U Mateusza na przykład świadczyć mogłyby o tym dwojakiego rodzaju cytaty ze ST, z których jedne zbliżone są do tekstu masoreckiego, inne zaś do Septuaginty. Koloryt semicki stylu i języka greckiego Łk 1-2 zdaje się natomiast świadczyć, że Łukasz oparł się w tym wypadku na starszym materiale zredagowanym albo w języku hebrajskim, albo aramejskim. Właśnie poprzez cytaty starotestamentalne Ewangelie Dzieciństwa przypominają swoim językiem Stary Testament. Ich zadaniem było podkreślenie, że Jezus jest kontynuacją ST, a jednocześnie, że jest On Kimś nowym w stosunku do ST. Nowość tę ma uwydatniać zestawienie pewnych postaci ST z Jezusem (Adam - nowy Adam; Dawid - nowy Dawid; Mojżesz - nowy Mojżesz).
Głębokie zakorzenione tych czterech rozdziałów w Starym Testamencie tworzy łagodne przejście od ST do NT. Ewangelie Dzieciństwa, jak całe Ewangelie, pisane były z perspektywy śmierci i zmartwychwstania Jezusa. Ich autorzy nie wahali się podkreślać, że zapowiedzi męki Jezusa pojawiały się od samego początku. W Łk Symeon wypowie proroctwo: "Oto Ten przeznaczony jest na znak, któremu sprzeciwiać się będą" (Łk 2, 34), i doda, że sprzeciwowi temu towarzyszyć będzie ból Maryi: "A Twoją duszę miecz przeniknie" (Łk 2, 35). Natomiast przerażenie Heroda i całej Jerozolimy w Mt, z powodu narodzenia Mesjasza, widzieć należy jako zapowiedź przyszłego, pełnego rezerwy i niedowiarstwa, zachowania możnych wobec Jezusa. Gdy więc apostołowie i ich uczniowie opowiadali o tym, co zdarzyło się w związku z narodzeniem Jezusa, patrzyli na to wszystko oczami tych, którzy widzieli Umęczonego i Zmartwychwstałego. Cała Bożonarodzeniowa "epopea" jest zatem włączona w Tajemnicę Paschalną. Jest hymnem śpiewanym na cześć rodzącego się Mesjasza i Syna Bożego, który pracował, cierpiał, umarł i zmartwychwstał dla naszego zbawienia.
Ewangelista Mateusz pragnie podkreślić, że Jezus był synem Dawida. W tym celu nie tylko przytacza genealogię Józefa, ale i tłumaczy szeroko sprawę Józefowego ojcostwa (1, 18-25). Dłuższą niż w Łk genealogię przedstawia odwrotnie niż Łukasz, stosując tzw. genealogię wstępującą, tzn. rozpoczynając od Abrahama, by dojść do Jezusa. Referuje jako jedyny scenę hołdu mędrców (2, 1-12), scenę, która zapowiada zbawienie wszystkich narodów. Cechą wyróżniającą Łk jest połączenie dwóch wątków: narodzin Jana Chrzciciela i narodzin Jezusa. Jedynie Łukasz opisuje szczegółowo sam moment narodzin Jezusa (2, 1-20), fakt obrzezania dziecka (2, 21), ofiarowanie Go w świątyni (2, 22-24), proroctwa Symeona (2, 36-38) i spotkanie z prorokinią Anną (2, 36-38), a także opis znalezienia dwunastoletniego Jezusa w świątyni (2, 41-52). Ewangelie Dzieciństwa w dzisiejszej prezentacji poprzedzi Hymn o Logosie, otwierający Ewangelie według św. Jana. Ten tekst biblijny, należący do innej tradycji nowotestamentalnej, przenosi nas w transcendentną sferę Boskiego życia Jezusa, którego czwarty ewangelista nazywa Logosem, przed Jego Wcieleniem.
Całość więc obecnej edycji obejmuje spotkanie z tajemnicą odwiecznego istnienia Logosu, preegzystencji Jezusa oraz Jego wejścia w historię, w tekstach natchnionych, które przekazali nam św. Mateusz, św. Łukasz i św. Jan.

* * *

Prezentacja tych fragmentów Ewangelii dokonana zostanie w ramach edycji Verba Sacra po raz pierwszy nie w literackim języku polskim, ale w języku kaszubskim.
Kaszubi należą do tego typu regionalnej grupy kulturowo-etnicznej, których oś kulturową czy wartość rdzenną stanowi język. Tych, którzy dzisiaj czynnie posługują się językiem kaszubskim szacuje się na ok. 250 - 300 tysięcy. Dla zdecydowanej większości rdzennych mieszkańców Kaszub środkowych i północnych kaszubszczyzna jest dominującym narzędziem komunikacji społecznej. Jednak na obrzeżach kaszubskiego obszaru językowego, w miastach, czy miejscowościach o zróżnicowanej pod względem pochodzenia strukturze ludności języka kaszubskiego używa jednak niewielka część mieszkańców.
Kwestia, czy mamy do czynienia z językiem kaszubskim, czy jedynie z dialektem jest z pewnością jeszcze daleka od rozstrzygnięcia. Na przykład Nowa Encyklopedia Powszechna PWN (t. III, Warszawa 1995, s. 302) mówi jedynie o dialekcie kaszubskim, ale Britanica. Edycja polska (t. 20, Poznań 2001, s. 7) mówi wyraźnie o języku kaszubskim. W nowej publikacji Język kaszubski. Poradnik Encyklopedyczny (2002), pod red. prof. Jerzego Tredera z Uniwersytetu Gdańskiego, pod hasłem Język kaszubski (etnolekt kaszubski), znajdujemy informację, że jest to jeden z kilkunastu języków słowiańskich, który wyłaniał się wolno z języków lechickich i dialektów pomorskich, ulegając niemalże od zarania (ok. 1000 r.) wpływom dialektów polskich, a potem także literackiej polszczyźnie. Jako język ogólny, częściowo normatywny, zaczął się okresowo kształtować w połowie XVI wieku na Pomorzu Zachodnim, a potem od połowy XIX wieku na Pomorzu Gdańskim w wyniku działalności Floriana Ceynowy. Od tego czasu jest on stale in statu nascendi i zarazem niemalże tożsamy z kaszubszczyzną literacką, tj. językiem kaszubskim piśmiennictwa.
Język kaszubski literacki, który rozwija się już ok. 150 lat, wykazujący u współczesnych pisarzy silne jeszcze cechy ich kaszubszczyzny domowej, znalazł zastosowanie w coraz to nowych obszarach, a wśród nich także w obszarze religijnym. W sferze tej, oprócz kazań, modlitw czy pieśni, znajdują się przede wszystkim współczesne przekłady tekstów biblijnych A. Nagla, ks. F. Gruczy, E. Gołąbka i piszącego te słowa.
Pierwsze próby tłumaczenia Biblii na kaszubski pojawiły się w związku z Reformacją u Słowińców, zachodniej "reduty" Kaszub w rejonie Słupska. Chodzi o wybrane teksty biblijne (Psalmy) Szymona Krofeja, pisarza miejskiego, kierownika szkoły, a potem pastora w Bytowie, zawarte w jego Pieśniach duchowych z 1586 roku (nawiasem mówiąc była to pierwsza drukowana książka kaszubska) oraz fragmenty Psalmów i Pasję według św. Mateusza, Michała Pontanusa ze Słupska, pierwszego pastora przy założonym wówczas zborze w Smołdzinie, z 1643 roku. Służyły one, podobnie jak pochodzące od różnych autorów siedemnasto- i osiemnastowieczne (1699-1701) Perykopy smołdzińskie Kaszubom wyznania ewangelickiego. Nie były to jednak tłumaczenia z oryginalnych języków biblijnych, lecz przekłady z j. niemieckiego.
Do dzisiaj nie ma tłumaczenia na kaszubski całej Biblii. W połowie lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku, jak wyznał A. Nagel, Towarzystwo Biblijne z Londynu zwróciło się do niego z propozycją przetłumaczenia na język kaszubski Nowego Testamentu. Przypowieść o siewcy, którą opublikował w Monachium w 1973 roku, przedstawiała się jako translacja bardzo obiecująco. Niestety, podjętej pracy, jak wyznał sam tłumacz, z powodu braku czasu nie mógł dokończyć. Ostatnie dziesięciolecie przyniosło jednak znaczące dokonania. W 1992 roku ukazała się w Poznaniu nakładem "Hlondianum" Kaszëbskô Biblëjô. Nowi Testament. IV Ewanjelje. (Z łacëznë przełożëł na kaszëbsczi jazëk ks. Franciszek Grucza.), a w rok później, na jubileusz czterechsetlecia tłumaczenia Wujka ukazały się w Gdańsku-Pelplinie Swięté Pismiona Nowego Testameńtu. Na podstawie Biblii Tysiąclecia (Wyd. III popr., 1982) skaszëbił Eugeniusz Gołąbek. Zanim ukazała się całość przekładu, trzykrotnie (1982, 1987, 1989) ukazały się jego fragmenty pt. Nauczanié w przëpowiôstkach. Wëjimk z Nowégo Testameńtu. Bibliofilski egzemplarz z tym tekstem wręczono Ojcu św. Janowi Pawłowi II w Gdyni 11.06.1987 r. Ten sam tłumacz dokonał translacji Księgi Psalmów. Podstawą tłumaczenia była również Biblia Tysiąclecia. Knéga Psalmów wyszła drukiem w roku 1990 w Gdańsku. Dodać należy, że E. Gołąbek przetłumaczył także perykopy lekcyjne, które mają ukazać się w Lekcjonarzu, a wspomniany Poradnik pod red. prof. J. Tredera informuje, że tłumacz ten pracuje nad przekładem na kaszubski całego Starego Testamentu.
Niewątpliwie ci dwaj tłumacze znaleźli już swe trwałe miejsce w historii przekładów na kaszubski. Z nazwiskami bowiem ks. F. Gruczy i E. Gołąbka łaczyć się będzie fakt pierwszych translacji Pisma świętego na język kaszubski w Kościele Katolickim na Pomorzu Gdańskim. Tłumaczenie ks. Gruczy zostało opatrzone imprimatur ordynariusza gdańskiego ks. arcybiskupa T. Gocłowskiego i nihil obstat ordynariusza pelplińskiego ks. biskupa Jana Szlagi. Przekład całego Nowego Testamentu E. Gołąbka "wydano za zgodą 245 Konferencji Biskupów Diecezjalnych obradujących 28 lutego 1991 roku".
W 2001 roku ukazało się w Gdańsku pierwsze tłumaczenie z języka greckiego na język kaszubski. Jest to tłumaczenie Ewangelii według św. Marka - Ewanielëjô wedle swiatégo Marka, którego dokonał franciszkanin o. A.R. Sikora OFM. Ten przekład otrzymał, na prośbę ks. arcybiskupa T. Gocłowskiego, zgodę na tłumaczenie i publikację ks. Prymasa kardynała Józefa Glempa.
Tłumaczenia tekstów biblijnych na język kaszubski ks. F. Gruczy, E. Gołąbka i o. A. Sikory mieszczą się w widocznych po dziś dzień dwóch nurtach ewolucji literackiej kaszubszczyzny. W nurcie nawiązującym do języka polskiego, z pisownią zbliżoną do polskiej, posiadającym dłuższą, sięgającą nawet XVI wieku tradycję, widzieć należy przekłady E. Gołąbka i o. A. Sikory. Natomiast w drugim nurcie, akcentującym etniczną i językową odrębność Kaszubów, m.in. we własnej ortografii, sytuuje się przekład ks. F. Gruczy.
Współczesne przekłady tekstów biblijnych stanowią owoc żywotności ducha kaszubskiego, pragnącego wyrazić się także w sferze sacrum. Ks. bp prof. Jan Szlaga we wstępie do tłumaczenia E. Gołąbka napisał: "W tym różnorodnym i pięknym bukiecie słów niesionych Bogu na chwałę, a człowiekowi na pożytek, nie może zabraknąć kwiecia mowy kaszubskiej, mowy żywej, w której znać echo bolesnych dziejów tych ludzi, którzy mieszkają nad Bałtykiem, a którzy zawsze "trzymają z Bogiem".
Obecny przekład Prologu Janowego i Ewangelii Dzieciństwa został dokonany specjalnie na obecną edycję Verba Sacra. Jest on kolejną próbą wyrażenia w kaszubszczyźnie wielkich dzieł Bożych zapisanych w Świętych Księgach. I choć przekład biblijny zawsze będzie stanowił nobilitację języka, na który dokonano tłumaczenia, to jednak pierwszym celem podjęcia go pozostaje dla mnie osobiście pragnienie usłyszenia w głębi duszy Słowa Bożego w języku, który stanowi jedynie zewnętrzny wyraz tego, co składa się na tożsamość Kaszuby. Jest to pragnienie harmonijnego zgrania owych głębokich potrzeb ducha ludzkiego z adresowanym do niego przesłaniem samego Boga. Czas Adwentu i Bożego Narodzenia niech, zatem zostanie ubogacony biblijnym przekazem o Tajemnicy Wcielenia Syna Bożego, wypowiedzianym tym razem w języku kaszubskim. Pozostaje sobie życzyć, by to spotkanie z Biblią kaszubską było - jak pisał przed laty ks. F. Grucza - Bogu na chwała, a bratóm na pożëtk, "jakno dësznô kôrma" (Bogu na chwałę, a braciom na pożytek jako duchowy pokarm).



O. dr Adam Sikora OFM

........................................................................................................
Verba Sacra - Biblia Kaszubska - następna